Dziady cz. III: Prometeizm i mesjanizm

Jednym z najwybitniejszych i najbardziej znanych dramatów literatury polskiej są “Dziady” Adama Mickiewicza. Dzieło to realizuje wiele nurtów literackich oraz filozoficznych, a bieg wydarzeń podyktowany jest ówczesną sytuacją historyczną i polityczną. To właśnie te aspekty ściśle wiążą się z dwoma charakterystycznymi prądami literackimi, które autor chciał ukazać za pomocą zachowania bohaterów oraz fabuły. Mowa o prometeizmie oraz mesjanizmie – motywach, które często przewijały się w dziełach twórców i są szczególnie charakterystyczne dla utworów romantycznych. 

Czym jest prometeizm? 

Prometeizm jest postawą wywodząca się z czasów starożytnych, z mitologii greckiej. Jej nazwa pochodzi od Prometeusza – tytana, który ulepił człowieka z gliny. Bohater ten był przyjacielem ludzkości i chciał dla człowieka wszystkiego co najlepsze. Z tego względu, podstępem wykradł bogom ogień z olimpu i podarował go zwykłym śmiertelnikom, aby ułatwić im życie. W wyniku swojego postępowania spotkał się on z boskim gniewem i został surowo ukarany. Przywiązany do skał Kaukazu cierpiał, gdy sępy wyżerały mu wątrobę, która codziennie odrastała. 

Postawa prometejska jest zatem powiązana z działaniem altruistycznym. Człowiek poświęca siebie i swoje życie w imię działania dla dobra ogółu. Jednostka ofiaruje swój żywot, często świadomie decydując się na cierpienie, które ma przynieść korzyść ludzkości. Robi to nie czerpiąc z tego żadnych korzyści, przekładając potrzeby innych ponad własne. Postawa prometejska często charakteryzuje bohaterów romantycznych, w tym Konrada w III cz. “Dziadów” Adama Mickiewicza. 

Prometeizm w III części ” Dziadów” ukazany na przykładzie Konrada

Konrad jest bohaterem romantycznym – przechodzi zarówno wewnętrzną przemianę jak i jest buntownikiem. Nie zgadza się z otaczającą go rzeczywistością, przez co cierpi jego dusza, a on sam nie może pogodzić się z biernością Boga. Jest to ukazane przede wszystkim w Wielkiej Improwizacji, w której Konrad kłóci się z Bogiem, wypowiada bluźnierstwa i stawia mu zarzuty. Chce, aby Bóg odpowiedział na jego pytania i dał mu władzę panowania nad duszami. Wszystko to, aby położyć kres cierpieniom narodu Polskiego. Motywem jego postępowania jest głównie bezinteresowna troska o losy rodaków oraz pragnienie sprawiedliwości i pokoju. 

Jednak postawa Konrada, pomimo tego, że kierowana jest dobrą wolą, ostatecznie okazuje się przepełniona pychą oraz butą. Bohater stawia bowiem samego siebie jako jednostkę wybitną: poetę powołanego do wielkich czynów. Wywyższa się, unosi indywidualizmem, żąda od Boga reakcji i natychmiastowej odpowiedzi, a gdy jej nie dostaje, wypowiada bluźnierstwa. Jego duszę przed wypowiedzeniem ostatniego, najokrutniejszego bluźnierstwa, w którym nazwać miał Boga “carem”  ratują egzorcyzmy księdza Piotra. Ostanie słowo wymawiają za niego diabły, a on sam, nieprzytomny pada na podłogę. 

Chociaż zachowanie Konrada wynika ze szczerych intencji, miłości do ojczyzny oraz ludzi, a także pragnienia wolności, to ostatecznie staje się przyczyną jego klęski. Bohater toczy wewnętrzną wojnę w swojej psychice, co doprowadza go do wykroczenia przeciw najwyższym siłom, i motywuje do postawienia siebie w roli sędziego oraz władcy. 

Zachowanie Konrada jest ściśle związane z ideą prometeizmu. Zbuntowany przeciwko Bogu bohater decyduje się poświęcić nie tylko swoje życie w imię ludzkości, ale przede wszystkim – własną duszę. Jest świadomy, iż bluźnierstwa wiążą się z wiecznym potępieniem. Kierowany romantycznymi ideałami jest jednak gotów cierpieć dla dobra ogółu. Postawę prometejską głównego bohatera doskonale odzwierciedlają słowa jakie wypowiedział sam o sobie: “Nazywam się milijon – bo za miliony kocham i cierpię katusze”. Konrad utożsamia się zatem z Prometeuszem. Podobnie jak on, chce być uważany za jednostkę wybitną i sprzeciwia się Bogu w imię dobra ludzkości. 

Czym jest mesjanizm? 

Mesjanizm jest zjawiskiem obecnym w literaturze, często występującym w utworach epoki romantyzmu. Jego rodowód wywodzi się z Biblii, gdzie jeszcze w Starym Testamencie prorocy przepowiadali przyjście Mesjasza, który poprzez własne cierpienie i śmierć ma zbawić ludzkość, zmartwychwstać oraz pokonać grzech. Proroctwa wypełniają się w Nowym Testamencie, kiedy to Chrystus – Syn Boga – ofiarowuje swoje życie na krzyżu, aby następnie powstać z martwych i przezwyciężyć szatana oraz wszystkich swoich wrogów. 

Zadaniem mesjanizmu w literaturze jest zatem ukazanie mistycznego posłannictwa danego narodu. Przekonanie o jego istotnej roli jaką ma odegrać w wielkiej historii, która ma się wydarzyć. Adam Mickiewicz w “Dziadach” cz. III bardzo mocno akcentuje mesjanizm Polski. Koncepcja posłannictwa narodu polskiego odnosi się przede wszystkim do hasła: “Polska Chrystusem Narodów”, które miało pokrzepić serca walczących obywateli. 

Mesjanizm w III cz. “Dziadów” ukazany w widzeniu księdza Piotra

Mesjanizm Polski w Dziadach cz. III najbardziej dosadnie ukazany jest w widzeniu księdza Piotra. Pokorny sługa Boży, doświadcza mistycznej wizji, w której ukazuje mu się przyszłość jego narodu. W widzeniu przedstawiona jest Polska, która musi cierpieć, aby wyzwolić spod carskiego panowania narody europejskie. Ostatecznie jednak ojczyzna jawi mu się jako naród zwycięski, odradzający się w glorii i chwale. Z krzyża do którego została przybita, opada biała szata – będąca symbolem wolności, którą poprzez cierpienie uzyskają Polacy oraz inne państwa. 

Alegorie oraz porównania do cierpienia Polski i Chrystusa występują kilkukrotnie w widzeniu księdza Piotra. W utworze ma miejsce m.in. nawiązanie do bierności Piłata ukazanego pod postacią Francji, która nie reaguje na krzywdę narodu polskiego, a w wyniku strachu o własne relacje z carem, umywa ręce. Kolejną alegorią biblijną jest porównanie cierpienia młodzieży polskiej zesłanej na Sybir do rzezi niewiniątek. W ten sposób autor porównuje Polskę do prześladowanego przez Heroda Chrystusa. Oprawcami natomiast są rosyjscy rządzący, m.in.: car Aleksander I oraz senator Nowosilcow, którzy dręczą i uciemiężają Polaków. 

Rola mesjanizmu w “Dziadach” cz. III

Mickiewicz poprzez porównanie losów Polski do męki i śmierci Chrystusa doszukuje się metafizycznego sensu cierpienia. Pragnie odgadnąć intencje Boga względem narodu oraz dać nadzieje jego walczącym obywatelom. Przekaz treści jest zatem następujący: Polska, podobnie Chrystus, będzie cierpieć, ale ostatecznie zwycięży i odrodzi się silniejsza, dając wolność innym narodom. Takie właśnie zadanie – przywrócenie ducha nadziei oraz walki, miała “poezja pisana ku pokrzepieniu serc”, której ideę, twórcy romantyzmu wielokrotnie poruszali w sowich dziełach. 

Mesjanizm oraz prometeizm stanowią główne motywy dramatu Adama Mickiewicza pt. “Dziady” część III. Te dwa terminy, choć absolutnie nie są ze sobą tożsame, posiadają jedną wspólną cechę, którą jest: bezinteresowne cierpienie dla dobra ludzkości. To właśnie za pomocą tych dwóch postaw autor próbuje zobrazować czytelnikowi sprawy polityczne oraz trudną sytuację, z którą przyszło zmierzyć się Polakom, a także kluczową rolę jaką ma odegrać naród polski w ostatecznym pokonaniu carskiej agresji oraz wyzwoleniu narodów.